Datça’nın Süslediği Söz: Asırlık Koç Geleneği Yarımadanın taşından zeytinine, her köyde aynı niyet

Datça denince akla önce deniz, badem, rüzgar gelir. Ama yarımadanın asıl rengi, sabah ezanıyla uyanan köylerin avlularında ortaya çıkar. Nisan sonu, Mayıs başı geldi mi Datça’nın 9 köyünde, merkezinden Palamutbükü’ne, Mesudiye’den Kızlan’a kadar aynı telaş başlar: Süslü koç hazırlanıyor.

Bu gelenek Datça’ya özgü değil. Erzincan’dan Sivas’a, Yörüklerin konduğu her yerde “gelin koçu”, “nişan koçu” adıyla yaşar. Datça ise Ege’nin tuzu, zeytinin gölgesi, Yörük’ün inadıyla bu adeti kendine benzetmiş. Yarımadada koç sadece kurban değil; bereketin, gücün, aileler arası sözün simgesi.

Koç neden süslenir?
Çünkü Anadolu’da hediye, içine emek konunca değerlenir. Datça’da damat adayı, nişan veya Kurban Bayramı öncesi en gösterişli koçu seçer. Sonra iş, köyün kadınlarına düşer. Sandıklardan oya işleri, aynalı boncuklar, ipek kurdeleler çıkar. Reşadiye’de nar çiçeği, Cumalı’da zeytin dalı, Yaka’da mor oya eklenir koçun sırtına. Kırmızı sağlık, yeşil bereket, mavi huzur demek. Boynuzlara takılan ince bir altın bilezik ise gelinin çeyizine konacak ilk takıdır. Yani koçun taşıdığı yün değil, iki ailenin birbirine verdiği sözdür.

Nasıl yaşatılıyor?
Kurban Bayramı’ndan günler önce koç yıkanır, taranır, süslenir. Datça merkezde çiçekçi önlerinde, Kızlan’da köy kahvesinin avlusunda, Hızırşah’ta taş duvarların dibinde aynı manzara: Davul zurna çalar, alay kurulur. Koç, damat ve yakınlarıyla gelinin evine götürülür. Kapıda kahve, lokum, hayır duası eksik olmaz.

Bayram sabahı koç kesilir, eti kavurma yapılır. Ama kavurma iki ailenin tabağında kalmaz. Datça’nın adeti bu: Komşuya, yoksula, yoldan geçene dağıtılır. Palamutbükü’nde sahildeki balıkçıya, Mesudiye’de zeytin toplayan işçiye, Eski Datça’da atölyedeki ustaya tabak gider. Böylece hediye, bireysel olmaktan çıkar, yarımadanın tamamını doyuran bir söze dönüşür.

Bugün Datça’nın her yerinde
Eskiden sadece köy düğünlerinin habercisi olan süslü koç, şimdi Datça’nın kültürel kimliği. Belediye ve muhtarlıklar Mayıs’ta Datça Koç Şenliği düzenliyor. Reşadiye meydanında, Cumalı’nın okul bahçesinde, Karaköy’ün zeytinliklerinde koçlar görücüye çıkar. “En süslü koç”, “en uyumlu sürü” seçilir. Çocuklar koçun altından geçer, dilek tutar. Kadın kooperatifleri oya atölyeleriyle gençlere süsleme öğretiyor. Turizmle birlikte gelen misafir de bu adeti öğreniyor, fotoğraf çekiyor, ama Datçalının bir şartı var: “Gelenek şov için değil, gönül için.”

Neden hala önemli?
Çünkü Datça rüzgarı sert eser, insanı savurur. Bu gelenek, savrulmaya karşı kök salmaktır. Modern dünyada “tıkla-gönder” hediyeleşmesine inat, emeği, zamanı, komşuluğu hatırlatır. Bir koçun sırtındaki oya, aslında yarımadanın tamamına verilen şu mesajdır: “Biz hala birbirimize kıymet veriyoruz.”

Datça’da bayramlar bu yüzden daha sıcak. Çünkü burada hediye kesilip bitmez, çoğalır. Zeytin dalı barışı, nar bereketi, kurdele niyeti taşır. Ve her Mayıs, yarımadanın 9 köyünde aynı cümle fısıldanır: Paylaşırsak çoğalırız.

Yolunuz Datça’ya düşerse, kulağınızı verin. Davul sesi Kızlan’dan mı, Hızırşah’tan mı geliyor fark etmez. O ses, bir koçun süslendiğini haber verir. Bir yarımadanın umudunun süslendiğini.

Ve unutmayın: Bazı gelenekler haritada değil, avluda yaşar.

Okunma Sayısı: 219