KUR’AN’IN ÖĞRETTİĞİ KAVRAMLAR-3 ADALET NEDİR? KENDİ ALEYHİMİZE DE OLSA HAKKI SAVUNABİLİR MİYİZ?

*Can Dostlar!*

“Kur’an’ın Öğrettiği Kavramlar” başlıklı yazı dizimizde yol almaya devam ediyoruz. İlk yazımızda takvayı, ikinci yazımızda bağyi anlamaya çalışmıştık. Bugün ise her ikisiyle doğrudan bağlantılı olan *adalet* kavramını Kur’an’ın ayetleri ışığında ele alacağız.

Takva, insanın Allah’a karşı sorumluluk bilinciyle sınırlarını gözetmesidir. Bağy, hakkın sınırını aşarak haksızlığa ve taşkınlığa yönelmektir. Adalet ise insanın kendi çıkarını, sevgisini, öfkesini ve yakınlıklarını hakikatin önüne geçirmeden hakkı ayakta tutmasıdır.
Peki, adalet yalnız başkalarından beklediğimiz bir davranış mıdır? Yoksa kendi aleyhimize sonuç doğurduğunda da korumamız gereken ilahi bir ölçü müdür?
Bu sorunun cevabını kendimizden üretmeyelim. Kur’an’ın verdiği cevaba bakalım.
Çalışmamızın ilkesi bellidir:
*Sonuca değil, delile sadakat.*
Önce kanaatimizi oluşturup ardından onu destekleyecek ayet aramayacağız. Rabbimizin ne söylediğini anlamaya ve kendi düşüncelerimizi O’nun bildirdiği ölçüyle düzeltmeye çalışacağız.

Gayret bizden; yardım, kolaylık ve gönüllerde yer etmek Âlemlerin Rabb’indendir.

## ADALET, ALLAH’IN EMRİDİR

Rabbimiz şöyle buyurur:
*“Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği ve yakınlara vermeyi emreder; çirkinliği, kötülüğü ve haksız taşkınlığı yasaklar. Düşünüp öğüt alasınız diye size böyle öğüt verir.”*
(Nahl, 16:90)
Bu ayet bize adaletin yalnız insanların üzerinde anlaştığı bir davranış biçimi olmadığını, Rabbimizin açık emri olduğunu bildirir.
Dikkat edelim: Allah adaleti ve iyiliği emrederken bağyi de yasaklamaktadır.
Bu bağlantı önemlidir.
Adalet hakkı korur; bağy hakkı çiğner.
Adalet ölçüyü ayakta tutar; bağy ölçüyü bozar.
Adalet güven oluşturur; bağy güveni yıkar.
Adalet insanı haddinde tutar; bağy insanı taşkınlığa sürükler.
Demek ki adaletin bulunmadığı yerde yalnız bir insanın hakkı kaybolmaz; toplumsal güven, huzur ve birlik de zarar görür.
Üstelik ayette adaletle birlikte iyiliğin de emredilmesi dikkat çekicidir. Hakkı sahibine vermek adaletin gereğidir. İnsanlara iyilikte bulunmak ise bu hakkaniyet bilincini güzelleştirir.
*Öyleyse adalet, yalnız haksızlık yapmamak değil; hakkın ayakta kalması için sorumluluk üstlenmektir.*
## ADALETİN EN ZOR SINAVI: KENDİ ALEYHİMİZE DE OLSA HAKKI SÖYLEMEK
*Can Dostlar!*
Şimdi Kur’an’ın çok önemli bir ayetine kulak verelim:
*“Ey iman edenler! Kendinizin, anne babanızın ve yakınlarınızın aleyhine bile olsa, Allah için şahitlik ederek adaleti kararlılıkla ayakta tutan kimseler olun. Hakkında şahitlik ettiğiniz kişi zengin de olsa yoksul da olsa, Allah her ikisine de sizden daha yakındır. Öyleyse adaletten sapmamak için nefsinizin arzularına uymayın. Eğer sözü eğip büker yahut şahitlikten yüz çevirirseniz bilin ki Allah yaptıklarınızdan haberdardır.”*
(Nisâ, 4:135)
Bu ayeti dikkatle düşünelim.
Rabbimiz yalnız başkalarına adaletli davranmamızı istemiyor. Önce kendi nefsimizi, ardından anne babamızı ve yakınlarımızı anıyor.
Neden?
Çünkü insanın adaletle en fazla sınandığı yerlerden biri, kendi çıkarı ve sevdiklerinin menfaatidir.
Başkasının yanlışını söylemek kolay olabilir. Kendi yanlışını kabul etmek ise daha zordur.

Tanımadığımız birinin haksızlığını eleştirmek kolay olabilir. Aynı haksızlığı sevdiğimiz biri yaptığında da aynı ölçüyü koruyabiliyor muyuz?

Ayetin sorduğu asıl soru budur.

Bir insan kendisi zarar göreceği zaman doğruyu söylemekten kaçınıyorsa adaleti tam olarak ayakta tutmuş olur mu?
Yakını haksız olduğunda onu korumak için gerçeği değiştiriyorsa adaletli davranmış olur mu?
Sevdiği kişiyi haklı göstermek için bir başkasının hakkını çiğniyorsa Allah'ın emrine bağlı kalmış olur mu?
Rabbimiz burada bir başka tehlikeye de dikkat çekiyor: *Hevaya uymak.*
Yani insanın kendi arzusunu, menfaatini ve duygusunu hakkın önüne geçirmesi.
Daha da önemlisi, ayet yalnız yalan söylemeyi değil; gerçeği eğip bükmeyi ve şahitlikten yüz çevirmeyi de gündeme getiriyor.
Demek ki adaletsizlik bazen açık bir yalanla, bazen gerçeği eksik anlatmakla, bazen de doğruyu bildiği hâlde sorumluluktan kaçınmakla ortaya çıkabilir.
*O hâlde kendimize soralım:*
*Ben haklı çıkmayı mı istiyorum, yoksa hakikat ortaya çıksın mı istiyorum?*
İşte bu soru, insanın kendi vicdanına yöneltebileceği en önemli sorulardan biridir.
## ADALET, SEVMEDİĞİMİZE KARŞI DA ADALETLİ OLMAKTIR
İnsan sevdiği kimsenin hakkını savunabilir. Ancak sevmediği birinin hakkını korumak daha büyük bir ahlâk sınavı olabilir.
Rabbimiz şöyle buyurur:
*“Ey iman edenler! Allah için hakkı kararlılıkla ayakta tutan, adaletle şahitlik eden kimseler olun. Bir topluluğa duyduğunuz kin, sizi adaletsizlik yapmaya sürüklemesin. Adaletli olun; bu, takvaya daha yakındır. Allah’a karşı sorumluluk bilinci taşıyın. Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan haberdardır.”*
(Mâide, 5:8)
Bu ayet, ilk yazımızda işlediğimiz takva kavramıyla adalet arasındaki bağı doğrudan kurmaktadır.
*“Adaletli olun; bu, takvaya daha yakındır.”*
Ne kadar açık bir ölçü!
İnsanın takvası yalnız ibadetleriyle değil, öfkelendiğinde ve sevmediği biriyle karşılaştığında adaleti koruyup koruyamadığıyla da sınanır.
Bir insana kızabiliriz. Onun davranışını yanlış bulabiliriz. Yaptığı haksızlığa karşı çıkabiliriz. Fakat bu durum bize onun hakkını çiğneme yetkisi vermez.
Birinden hoşlanmamak başka, ona adaletsizlik yapmak başkadır.
Bir düşünceyi yanlış bulmak başka, o düşünceyi savunan kişiye iftira atmak başkadır.
Bir haksızlığı eleştirmek başka, eleştirirken yeni bir haksızlık üretmek başkadır.
Kur’an, insanın öfkesini adaletin yerine koymasına izin vermiyor.
Bu nedenle adalet, yalnız dostlukta değil; anlaşmazlıkta da korunması gereken bir ölçüdür.
*Şu hâlde kendimize soralım:*
*Sevmediğim bir insanda güzel bir davranış gördüğümde bunu kabul edebiliyor muyum? Sevdiğim bir insanda haksızlık gördüğümde ona karşı da aynı ölçüyü koruyabiliyor muyum?*

## ADALET, EMANETİ EHLİNE VERMEKTİR
Adalet yalnız mahkemelerde, anlaşmazlıklarda veya şahitlikte gerekli değildir. İnsanlara verilen görevlerde ve taşınan emanetlerde de adalet gerekir.

Rabbimiz şöyle buyurur:
*“Şüphesiz Allah size emanetleri ehline teslim etmenizi ve insanlar arasında hüküm verdiğinizde adaletle hükmetmenizi emreder. Allah bununla size ne güzel öğüt veriyor! Şüphesiz Allah işitendir, görendir.”*

(Nisâ, 4:58)
Dikkat edelim: Emanet ve adalet aynı ayette buluşmaktadır.
Çünkü emanetin ehline verilmediği yerde hak kaybı doğabilir.
Bir görevi hak etmeyene vermek, o göreve ehil olanın hakkını zedeleyebilir.
Bir sorumluluğu yakınlık sebebiyle dağıtmak, adaletin yerini kayırmacılığa bırakabilir.
Bir insanın hakkını başka birine vermek, yalnız bir kişiyi değil, o emanete güvenen herkesi etkileyebilir.
Bu ölçü ailede de geçerlidir, iş yerinde de, ticarette de, toplumsal sorumluluklarda da.
Adalet, yalnız hakkı dağıtmak değildir; hakkı koruyacak sorumluluğu ehline vermektir.
Burada kendimize soralım:

*Bir görev verirken ehliyeti mi gözetiyorum, yoksa yakınlığı ve kişisel çıkarımı mı?*

## ADALETİN TERAZİSİ ÇARŞIDA DA DİLİMİZDE DE DOĞRU OLMALIDIR
Kur’an adaleti yalnız büyük anlaşmazlıklara bırakmaz. Gündelik hayatın en sıradan görünen işlerine de taşır.
Rabbimiz şöyle buyurur:
*“Yetimin malına, olgunluk çağına ulaşıncaya kadar ancak onun yararına olacak en güzel biçimde yaklaşın. Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın. Biz hiç kimseye gücünün üzerinde sorumluluk yüklemeyiz. Konuştuğunuz zaman yakınınız hakkında bile olsa adaletli olun. Allah’a verdiğiniz sözü yerine getirin. Düşünüp öğüt alasınız diye size bunları emretti.”*
(En‘âm, 6:152)

Bu ayette yetimin hakkı, ölçü ve tartı, konuşmada adalet ve verilen söze bağlılık birlikte anılmaktadır.

Demek ki adalet, hayatın birbirinden kopuk alanlarına bölünemez.
Ticarette adalet gerekir.
Aile içinde adalet gerekir.
Söz verirken adalet gerekir.
Bir insan hakkında konuşurken adalet gerekir.

Güçsüzün hakkını korurken adalet gerekir.
İnsan bazen terazide eksik tartmayı büyük bir yanlış sayar; fakat birini anlatırken sözün bir bölümünü gizlemenin de hakkı zedeleyebileceğini unutabilir.
Oysa terazinin yalnız çarşıda değil, dilimizde de doğru olması gerekir.
Kur’an şöyle buyurur:
*“Ölçtüğünüzde ölçüyü tam yapın ve doğru teraziyle tartın. Bu daha hayırlıdır ve sonuç bakımından daha güzeldir.”*
(İsrâ, 17:35)
Bir insanın emeğinin karşılığını eksik vermek de, başkasının sözünü çarpıtarak aktarmak da hakkaniyeti zedeler.

Adaletli insan, yalnız kendisine yapılmasını istemediği haksızlıktan sakınmaz; başkasına yapabileceği haksızlığı da düşünür.
*O zaman kendimize soralım:*
*Benim terazim yalnız alışverişte mi doğru, yoksa sözümde, kararımda ve insanlara verdiğim değerde de doğru mu?*
## HAKSIZLIĞI DURDURURKEN ADALETİ KAYBEDEBİLİR MİYİZ?
Önceki yazımızda bağy kavramını işlerken Hucurât sûresinin dokuzuncu ayeti üzerinde durmuştuk.

Şimdi aynı ayete adalet açısından bakalım.
*“Müminlerden iki topluluk birbirleriyle çatışırlarsa aralarını düzeltin. Eğer onlardan biri diğerine karşı haddi aşarsa, haddi aşan taraf Allah’ın emrine dönünceye kadar onunla mücadele edin. Eğer geri dönerse aralarını adaletle düzeltin ve hakkaniyetli davranın. Şüphesiz Allah hakkaniyetli davrananları sever.”*

(Hucurât, 49:9)
Bu ayette çok önemli bir düzen vardır:
Önce barıştırma çağrısı yapılır.
Ardından haddi aşan tarafın durdurulması emredilir.
Sonunda ise yeniden adaletle uzlaştırma ve hakkaniyetli davranma istenir.
Bu, topluluklar arasındaki çatışmalara ilişkin ciddi bir sorumluluk ve düzen çağrısıdır; kişilerin kendi başlarına şiddet uygulamasına verilmiş bir izin değildir.

Ayetten öğrendiğimiz temel ahlâkî ölçü ise açıktır:

*Haksızlığı ortadan kaldırmak isterken yeni bir haksızlığa yol açmamalıyız.*
Bazen insan hakkı savunduğunu söyler; fakat öfkesinin etkisiyle ölçüyü aşabilir.
Bazen adalet istediğini söyler; fakat karşı tarafın da hakları olduğunu unutabilir.
Bazen barış çağrısı yapar; fakat barış adına haksızlığı görmezden gelebilir.
Kur’an bunların hiçbirini adaletin yerine koymaz.
Çünkü gerçek barış, haksızlığın üzerinin örtülmesi değil, hakkın korunmasıyla sağlanır.
Bağy karşısında adalet gereklidir.
Adaleti korumak için de takva gereklidir.
İşte önceki iki yazımızla bugünkü yazımız burada birleşmektedir.
## ADALET, TAKVA VE BAĞY: ÜÇ KAVRAMIN ORTAK DERSİ
*Can Dostlar!*

Şimdi üç yazımızın ortaya koyduğu ölçüyü birlikte düşünelim.
*Takva* insanın Allah'a karşı sorumluluk bilinciyle kendisini haksızlıktan korumasıdır.
*Bağy* insanın bu sınırları aşarak hakka tecavüz etmesi, gücünü ve imkânını haksızlık aracına dönüştürmesidir.
*Adalet* ise hak sahibinin hakkını koruyarak, nefsin, yakınlığın, öfkenin ve çıkarın ölçüyü bozmasına izin vermemektir.
Bu üç kavram birbirinden bağımsız değildir.
Takva adalete yaklaştırır.
Bağy adaleti zedeler.
Adalet bağyin karşısında hakkı ayakta tutar.
Takva, insanın iç dünyasındaki sorumluluk bilincidir. Adalet, bu bilincin davranışlarda görülen önemli sonuçlarından biridir. Bağy ise bu bilincin terk edilmesiyle ortaya çıkabilen haksız taşkınlıktır.

Kur’an’ın bize öğrettiği şudur:

*Adalet, yalnız güçlüden talep edilen bir hak değil; güç sahibi olunca da yerine getirilmesi gereken bir sorumluluktur.*
*Adalet, yalnız sevdiğimizi korumak değil; sevmediğimizin de hakkını çiğnememektir.*
*Adalet, yalnız başkasının yanlışını göstermek değil; kendi yanlışımızla yüzleşebilmektir.*
*Adalet, yalnız doğruyu bilmek değil; zararımıza dokunsa da doğruyu savunabilmektir.*

## ADALETİ ÖNCE KENDİMİZDE ARAYALIM

Bir kez daha özetlemek gerekirse:
Adalet, Allah’ın emridir. (Nahl, 16:90)
Adalet, kendi aleyhimize de olsa hakkı ayakta tutmaktır. (Nisâ, 4:135)
Adalet, sevmediğimiz insanlara karşı da hakkaniyetli olmaktır. (Mâide, 5:8)
Adalet, emaneti ehline vermektir. (Nisâ, 4:58)
Adalet, sözde, ölçüde ve tartıda hakkı eksiltmemektir. (En‘âm, 6:152)
Adalet, anlaşmazlıkta ve haksızlığı düzeltirken bile ölçüyü korumaktır. (Hucurât, 49:9)
Öyleyse okuyucularımızla birlikte kendimize şu soruyu soralım:
*“Ben adalet isteyen bir insan mıyım, yoksa adaletli davranan bir insan olmaya da gayret ediyor muyum?”*
İkisi aynı şey değildir.
Haksızlığa uğradığında herkes adalet isteyebilir. Fakat başkasının hakkı söz konusu olduğunda, kendi çıkarından vazgeçebilmek gerçek bir ahlâk sınavıdır.
Unutmayalım:
*Kendi lehimizeyken hakkı savunmak kolaydır. Asıl sınav, hakikat kendi aleyhimize konuştuğunda ona sadık kalabilmektir.*
Rabbimiz bizleri adaleti yalnız dilinde taşıyanlardan değil, hayatında yaşatan kullarından eylesin.
Nefsimizin arzularını hakikatin önüne geçirmemeyi, sevdiklerimize karşı da sevmediklerimize karşı da adil olmayı, bilmediğimiz konuda hüküm vermemeyi ve hak sahibinin hakkını korumayı bizlere nasip etsin.
Kalplerimizi takvayla arındırsın, bizi bağyden uzak tutsun, sözlerimizi doğrulukla, davranışlarımızı adaletle güzelleştirsin.

*Kur’an’ın öğrettiği kavramlarda yeniden buluşmak üzere.*

*Sağlıkla kalın, esen kalın, hoş kalın Can Dostlar!*

Okunma Sayısı: 154