İlk Tunç Çağı ve Ateşin Efendileri

Zaman Otobüsü’ nün gösterge panellerinde M.Ö. 3000’li yılların tarihi belirdiğinde, motorun o kendine has hafif titreşimi durdu. Otobüsün dairesel pencerelerinden dışarı bakan Aleyna ve Kaan, sislerin arasından beliren antik bir yerleşkeye gözlerini diktiler. Burası, Erken Transkafkasya Kültürü'nün tam kalbi; Doğu Anadolu’daki bir Tunç Çağı köyüydü.

Otobüsün kapısı tıslayarak açıldığında nemli toprak ve tütsüyü andıran hafif bir duman kokusu genizlerini yaktı. Etrafta, köşeleri yuvarlatılmış, dörtgen planlı ve dal örgü tekniğiyle yapılmış kulübeler yükseliyordu. Aleyna, elindeki tarama cihazını ayarlarken Kaan sabırsızca ilk kulübeye doğru adım attı.

İkili, kulübelerden birinin ahşap kapı aralığından içeri süzüldü. Tavanın ortasındaki ışık deliğinden içeri süzülen gün ışığı, odanın ortasındaki dumanı yırtıp geçiyordu. Bu delik, düz ve kırlangıç kanadı gibi üst üste konmuş kirişlerle yapılan kubbemsi tavanın dumanını dışarı tahliye eden harika bir baca sistemine hizmet ediyordu.
Odanın tam merkezinde, insan yaşamının tüm akışını değiştiren o ana unsur duruyordu: Ana ocak.
Kaan, ocağın çevresini incelerken gözlerine inanamadı. "Aleyna, şuna bak! Sadece bir ateş çukuru değil burası; tam anlamıyla bir mühendislik harikası!"
Gerçekten de ocağın içinde ateşi düzenlemeye yarayan pişmiş topraktan at nalı şeklinde bir sehpa (ocak ayağı) duruyordu. Yanında ise pişirme kaplarının devrilmesini önleyen ters koni ve makara biçimli ocak ayakları yer alıyordu. Ocağın çevresinde ise zamanın durduğunu kanıtlayan objeler saçılmıştı:
Siyah açkılı ve saman katkılı çanak-çömlekler, çakmaktaşı dilgiler, obsidiyen ok uçları, birkaç tane bakır bız, öğütme taşları ve yere kazılmış huni biçimli bir dibek.
Odanın kenarında ise ana ocağa ek olarak, kor veya tezek konularak yemek pişirmeye yarayan daha küçük at nalı biçimli ikinci dereceden bir mangal ocak ile yufka yaymaya yarayan pişmiş topraktan sabit bir teşt bulunuyordu.

Aleyna, odanın duvara yakın kısmındaki özel bir platforma doğru yaklaştı. Burada tabana sabitlenmiş, kilden yapılmış, üç boynuzlu ve çift spiral bezemeli bir közlük duruyordu.

"Kaan," dedi Aleyna heyecanla. "Bu sıradan bir pişirme alanı değil. Pulur/Sakyol ve Sos Höyük’te örneklerini gördüğümüz o kutsal közlüklerden biri bu! Bak, boynuzların uçlarında insan yüzü betimlemeleri ve şerit bezemeler var. Ateş sadece beslenmek ya da ısınmak için değil; inanç dünyalarının da tam merkezinde yer alıyor."

Kaan yere çömelerek pişmiş topraktan yapılma, U şeklindeki ve çift boynuzlu seyyar közlüğü inceledi. Közün sıcaklığını odanın diğer köşelerine taşımak ya da ateşi doğrudan temas ettirmeden harlamak için tasarlanmış bu kapların üzerindeki ince işçilik, Küllüoba'daki kalıptan çıkmışçasına düzgün prizma ayakları andırıyordu. Antik çağın insanı, ateşe hükmetmeyi başardığı an metalleri eritmeyi öğrenmiş; Kalkolitik Çağ'dan itibaren savunmasını, sanatını ve ticaretini baştan aşağı değiştirmişti.

Aniden dışarıdan gelen ayak sesleri ve ayaküstü mırıldanılan ritüel şarkıları duyuldu. Antik dönemin ocakçıları, kutsal közlüklerine yağ yakmak ve bereket tanrıçasına sunuda bulunmak üzere yapıya yaklaşıyordu.

Aleyna, Zaman Otobüsü'nün uzaktan kumandasını çıkardı. "Sanırım dumanı tüten bu büyüleyici çağa veda etme zamanımız geldi Kaan. Ateşi sadece kontrol etmemişler; ona bir ruh ve mimari giydirmişler."

İkili, ellerindeki tarama verileri ve gördükleri zanaat karşısındaki büyülenmişlikleri ile Zaman Otobüsü’ne doğru geri koştu. Kapılar kapandığında, pencerelerinden son bir kez baktılar: Dal örgü kulübelerin çatısındaki ışık deliklerinden yükselen dumanlar, Tunç Çağı’nın gökyüzüne karışmaya devam ediyordu.

Kaynakça: BENGİ BAŞAK SELVİ, ORTA VE DOĞU ANADOLU’DA İLK TUNÇ ÇAĞI’NDA ANDİRONLAR VE KÖZLÜKLER, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
 

Okunma Sayısı: 404