KUR’AN’IN ÖĞRETTİĞİ KAVRAMLAR-4 İHSAN NEDİR? ADALETLİ OLMAK YETERLİ Mİ?

*Can Dostlar!*
“Kur’an’ın Öğrettiği Kavramlar” başlıklı yazı dizimizde bugün dördüncü durağımıza geldik.
İlk yazımızda takvayı, ikinci yazımızda bağyi, üçüncü yazımızda ise adaleti anlamaya çalıştık.
Takva, Allah’a karşı sorumluluk bilincimizi diri tutuyordu. Bağy, hakkın sınırını aşmanın tehlikesini gösteriyordu. Adalet ise kendi aleyhimize bile olsa hakkı ayakta tutmamızı emrediyordu.
Bugün bütün bunları tamamlayan bir kavramla tanışacağız:
*İhsan.*
Peki ihsan nedir? Yalnız iyilik yapmak mıdır? Birine yardım etmek midir? Güzel söz söylemek midir? Yoksa bütün bunları içine alan daha geniş bir kulluk bilinci midir?
Her zamanki gibi cevabı kendi düşüncelerimizden üretmeyelim. Rabbimizin ayetlerine başvuralım.
*Temel ölçümüz, sonuca değil delile sadakattir.*
Önce kanaat oluşturup ardından onu doğrulayacak ayetler aramak yerine, Kur’an’ın öğrettiği anlamı bulmaya çalışalım.
Gayret bizden; yardım, kolaylık ve gönüllerde iz bırakmak Âlemlerin Rabb'indendir.

## ALLAH ADALETİ DE İHSANI DA EMREDİYOR

Rabbimiz şöyle buyurur:
*“Şüphesiz Allah adaleti, ihsanı ve yakınlara vermeyi emreder; çirkinliği, kötülüğü ve haksız taşkınlığı yasaklar. Düşünüp öğüt alasınız diye size böyle öğüt verir.”*
(Nahl, 16:90)
Bu ayeti önceki iki yazımızda da ele almıştık. Fakat bugün üzerinde duracağımız nokta farklıdır.
Rabbimiz yalnız adaleti emretmiyor; adaletin yanında ihsanı da emrediyor.
Öyleyse bu iki kavramı birbirinden koparmadan anlamamız gerekir.
*Adalet, hak sahibinin hakkını korumaktır. İhsan ise iyiliği güzel bir niyetle, güzel bir davranışla ve gerektiğinde karşılık beklemeden ortaya koymaktır.*
Bir insanın hakkını eksiksiz vermek adalettir. İmkânımız olduğunda onun sıkıntısını hafifletmek için ayrıca çaba göstermek de ihsandır.
Borcu zamanında ödemek adaletin gereğidir. Gerçekten güçlük çeken borçluya kolaylık sağlamak ise iyiliğin bir başka güzelliğidir.

Bir kimseye haksızlık yapmamak adalettir. Ona şefkatle davranmak, derdini dinlemek ve ihtiyacını gözetmek ihsanın hayata yansımasıdır.

Fakat burada önemli bir sınır vardır:
*İhsan, adaletin yerine geçmez.*
Başkasının hakkını çiğneyip ardından iyilik yaptığını söylemek, haksızlığı ortadan kaldırmaz.
Önce hak korunmalı, ardından iyilik güzelleştirilmelidir.
Şu hâlde kendimize soralım:
*Ben yalnız insanların hakkını vermekle mi yetiniyorum, yoksa imkânım ölçüsünde onların hayatına güzellik katmaya da çalışıyor muyum?*

## İHSAN, ALLAH’IN BİZE VERDİĞİ NİMETİ HAYRA DÖNÜŞTÜRMEKTİR

Kur’an, Karun kıssasında ihsan kavramına çok önemli bir yer verir.
Karun, kendisine büyük servet verilen fakat kavmine karşı taşkınlık yapan biriydi. İnsanlar ona malın ve imkânın gerçek amacını hatırlattılar.
Rabbimiz onların öğüdünü şöyle bildirir:

*“Allah’ın sana verdikleriyle ahiret yurdunu ara; dünyadan nasibini de unutma. Allah sana iyilikte bulunduğu gibi sen de iyilikte bulun. Yeryüzünde bozgunculuk peşinde koşma. Şüphesiz Allah bozguncuları sevmez.”*

(Kasas, 28:77)
Ne kadar önemli bir öğüt!
*“Allah sana ihsan ettiği gibi sen de ihsan et.”*
Bu ayet, ihsanın kaynağıyla kulun sorumluluğunu aynı cümlede buluşturuyor.
Rabbimiz bize hayat verdi.
Akıl verdi.
Rızık verdi.
Öğrenme imkânı verdi.
Sevme, düşünme ve iyilik yapabilme imkânı verdi.
Öyleyse insan kendisine verilen nimetleri yalnız kendi çıkarına hizmet ettirmemelidir.
Bilgi verilmişse bilgiyle faydalı olmalıdır.
Mal verilmişse paylaşmayı öğrenmelidir.
Güç verilmişse zayıfı korumalıdır.
Söz verilmişse doğruyu ve güzeli anlatmalıdır.
Zaman verilmişse onu hayırlı işlerde değerlendirmelidir.
Burada Karun kıssasının bağlamını unutmayalım. Karun'un problemi yalnız servetinin çokluğu değildir. Ona verilen imkânla taşkınlık yapmasıdır.

İşte ihsan ile bağy arasındaki önemli ayrımlardan biri burada görünür:
*Bağy, nimeti üstünlük ve haksızlık aracına dönüştürür. İhsan ise nimeti fayda ve iyilik vesilesi yapar.*
O hâlde kendimize soralım:
*Rabbimin bana verdiği nimetlerden yalnız ben mi yararlanıyorum, yoksa başkalarının da hayatına hayır ulaştırabiliyor muyum?*

## İHSAN, YAKINIMIZDAN BAŞLAYIP ÇEVREMİZE YAYILAN İYİLİKTİR

Kur’an ihsanı yalnız güzel bir duygu olarak anlatmaz. İyiliğin kimlere yönelmesi gerektiğini de öğretir.
Rabbimiz şöyle buyurur:
*“Allah’a kulluk edin ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Anne babaya, yakınlara, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolcuya ve sorumluluğunuz altındaki kimselere iyilik edin. Şüphesiz Allah kendini beğenen, böbürlenen kimseleri sevmez.”*
(Nisâ, 4:36)
Dikkat edelim: Ayet, Allah’a kulluk ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmama emrinin ardından insanlara iyiliği gündeme getiriyor.

Demek ki Rabbimize yönelişimiz, insanlarla ilişkilerimizden kopuk değildir.

İhsan önce yakın çevremizde görünmelidir.
Anne babaya karşı sabırlı olmakta.
Eşimize ve çocuklarımıza güzel davranmakta.
Akrabalarımızın hâlini gözetmekte.
Komşumuzun sıkıntısına ilgisiz kalmamakta.
Yoksulun ihtiyacını düşünmekte.
Yetimin hakkını korumakta.
Yolcunun ve yardıma ihtiyaç duyanın yanında olmakta.
Bazen insan uzaklara iyilik götürmek isterken hemen yanındaki gönlün kırgınlığını fark etmeyebilir.
Bazen herkese güzel konuşur ama evinde kırıcı davranabilir.
Bazen cömertliğiyle tanınır ama sorumluluğu altındaki bir insanın hakkını ihmal edebilir.
İşte Kur’an, iyiliğin önce hayatımızda gerçek bir karşılık bulmasını ister.
İhsan gösteriş değil, sorumlulukla güzelleşen bir davranıştır.
*Şu hâlde kendimize soralım:*
*Benim iyiliğim yalnız dışarıdan mı görünüyor, yoksa en yakınımdaki insanlar da onun güzelliğini hissedebiliyor mu?*

## İHSAN, ÖFKEYİ YENEBİLMEK VE AFFA YÖNELEBİLMEKTİR

İyilik yapmak yalnız mal vermek değildir. Bazen insanın öfkesini kontrol etmesi de büyük bir iyiliktir.
Rabbimiz takva sahiplerini anlatırken şöyle buyurur:
*“Onlar bollukta da darlıkta da harcarlar; öfkelerini yutarlar ve insanları affederler. Allah ihsan sahiplerini sever.”*
(Âl-i İmrân, 3:134)
Bu ayette üç davranış birlikte anılmaktadır:
Bollukta ve darlıkta vermek.
Öfkeyi kontrol etmek.
İnsanları affetmek.
Ardından Rabbimiz, ihsan sahiplerini sevdiğini bildiriyor.
Demek ki ihsan, yalnız elimizdekini paylaşmak değildir; nefsimiz üzerindeki sorumluluğumuzu da yerine getirmektir.
İnsanın öfkelenmesi mümkündür. Fakat öfke anında haksızlık yapmaması, kırıcı söz söylememesi ve gücünü ölçüsüz kullanmaması büyük bir ahlâk sınavıdır.
Affetmek de böyledir.
İnsan affederken kendisine yapılan haksızlığı doğru kabul etmiş olmaz. Af, her durumda hakkından vazgeçmeye zorlanmak anlamına da gelmez.
Kur’an, adaleti korurken affı ve düzeltmeyi de değerli görür.
Önemli olan, öfkenin bizi yeni bir haksızlığa sürüklememesidir.
*O zaman kendimize soralım:*
*Öfkelendiğimde nefsimin isteğine mi uyuyorum, yoksa Rabbimin razı olacağı ölçüyü mü koruyorum?*

## İHSAN, KÖTÜLÜĞE KARŞI GÜZEL OLANI SEÇEBİLMEKTİR

İhsanın en zor sınavlarından biri, bize kötülük yapan insanlara karşı davranışımızdır.
Rabbimiz şöyle buyurur:
*“İyilikle kötülük bir değildir. Sen kötülüğü en güzel olanla uzaklaştır. O zaman seninle arasında düşmanlık bulunan kimse, sanki yakın bir dost oluverir.”*
(Fussilet, 41:34)
Bu ayet bize kötülük karşısında yeni bir yol gösterir.
Kötülüğe kötülük eklemek kolaydır.
Kırıcı söze kırıcı sözle karşılık vermek kolaydır.
Öfkeye öfkeyle cevap vermek kolaydır.
Fakat insanın kendisine yapılan kötülüğe rağmen hakkı ve güzel davranışı koruması daha büyük bir ahlâk gerektirir.
İhsan burada görünür.
İnsan karşısındakinin yanlışını doğru kabul etmez. Fakat yanlışı düzeltmek için kendisi de yanlış yapmak zorunda olmadığını bilir.
Kötülüğü engellerken de adaleti korur.
Hakkı savunurken de dilini temiz tutar.
İnsanları uyarırken de aşağılamaktan kaçınır.
Çünkü amaç yalnız karşı tarafı yenmek değil, mümkünse kötülüğü ortadan kaldırmak ve iyiliğe kapı açmaktır.
Fakat bu ayeti de yanlış anlamayalım. İhsan, zulme teslim olmak veya haksızlığın sürmesine izin vermek değildir. İnsan hakkını koruyabilir, gerekli sınırları koyabilir ve yine de ölçülü davranabilir.
Burada kendimize soralım:
*Ben bir haksızlıkla karşılaştığımda onu düzeltmeye mi çalışıyorum, yoksa karşımdaki insana üstün gelmekle mi yetiniyorum?*
## İHSAN, YALNIZ İNSANLARA DEĞİL, YAPTIĞIMIZ İŞE DE YANSIMALIDIR
Rabbimiz şöyle buyurur:
*“Allah yolunda harcayın; kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın. İhsanda bulunun. Şüphesiz Allah ihsan sahiplerini sever.”*
(Bakara, 2:195)
Bu ayet, ihsanı Allah yolunda harcama ve sorumlulukla birlikte anmaktadır.
İhsan sahibi insan, yaptığı iyiliğin yalnız görünüşüne değil, niteliğine de dikkat eder.
Bir işi üstlendiğinde onu savsaklamamaya çalışır.
Bir emanet aldığında korur.
Bir görev verildiğinde hakkını gözetir.
Bir söz verdiğinde yerine getirmeye gayret eder.
Birine yardım ettiğinde onu incitmez.
Çünkü ihsanın önemli yönlerinden biri de *işi güzel, doğru ve samimi şekilde yapmaktır.*

Bazen verilen yardımın miktarından çok, veriliş biçimi önem kazanır.
Bir yoksula yardım ederken onu aşağılamak, iyiliğin güzelliğini zedeler.
Birine doğruyu öğretirken onun onurunu kırmak, öğretme amacına zarar verebilir.
İnsanın yapabileceği en güzel işlerden biri, verdiği faydayı güzel bir ahlâkla sunabilmesidir.

## İHSANIN KARŞILIĞI NEDİR?

Rabbimiz Rahmân sûresinde şöyle buyurur:
*“İhsanın karşılığı ihsandan başka nedir?”*
(Rahmân, 55:60)
Bu kısa ayet, ihsanın Allah katındaki değerini hatırlatır.
İnsan bazen yaptığı iyiliğin karşılığını hemen görmek ister.
Teşekkür bekler.
Takdir bekler.
Övgü bekler.
Karşılık bekler.
Fakat ihsanın değeri yalnız insanların verdiği karşılığa bağlı değildir.
İnsan görmese de Allah görür.
İnsan unutsa da Allah bilir.
İnsan teşekkür etmese de yapılan iyilik Allah katında kaybolmaz.
Bu nedenle ihsan sahibi insanın amacı yalnız beğenilmek değildir. Rabbimizin razı olacağı güzel bir davranış ortaya koymaktır.
İyiliği karşılık pazarlığına dönüştürmeden yapabilmek de insanın ahlâkını güzelleştirir.
*O hâlde kendimize soralım:*
*Bir iyilik yaptığımda insanların takdirini mi arıyorum, yoksa Rabbimin rızasını mı gözetiyorum?*

## TAKVA, BAĞY, ADALET VE İHSAN: DÖRT KAVRAMIN ORTAK DERSİ

*Can Dostlar!*

Dört yazımızın sonunda kavramların birbirini nasıl tamamladığını daha iyi görebiliyoruz.
*Takva*, insanın Allah’a karşı sorumluluk bilincidir.
*Bağy*, bu sorumluluğun sınırlarını çiğneyerek haksızlığa ve taşkınlığa yönelmektir.
*Adalet*, hakkı sahibine teslim etmek ve ölçüyü korumaktır.
*İhsan* ise hakkı gözetirken iyiliği, güzelliği, merhameti ve samimiyeti de davranışlarımıza taşımaktır.
Takva bizi kötülükten sakındırır.
Bağy, sakınmamız gereken sınır aşımını gösterir.
Adalet, hakkı korumayı emreder.
İhsan, iyi ve güzel davranışları çoğaltmaya çağırır.
Bu nedenle adaletle ihsanı birbirinin rakibi olarak düşünemeyiz.
*Adalet olmadan iyilik iddiası eksik kalabilir. İhsandan uzak bir hayat ise hakkı gözetse bile merhamet ve güzellik bakımından yoksullaşabilir.*
Rabbimizin Nahl 16:90'da her ikisini birlikte emretmesi bizim için önemli bir ölçüdür.

## İHSAN HAYATIMIZDA NASIL GÖRÜNÜR?

*Bir kez daha özetlemek gerekirse:*
İhsan, Allah’ın bize verdiği nimetleri iyilik yolunda kullanmaktır. (Kasas, 28:77)
İhsan, anne babadan komşuya, yetimden yoksula kadar insanlara güzel davranmaktır. (Nisâ, 4:36)
İhsan, bollukta ve darlıkta paylaşabilmek, öfkeyi kontrol etmek ve affa yönelebilmektir. (Âl-i İmrân, 3:134)
İhsan, kötülük karşısında bile doğru ve güzel olan davranışı aramaktır. (Fussilet, 41:34)
İhsan, yaptığımız işi samimiyetle ve sorumlulukla güzelleştirmeye çalışmaktır. (Bakara, 2:195)
İhsan, insanların takdirinden önce Allah’ın rızasını gözetmektir.
Öyleyse son olarak kendimize şu soruyu yöneltelim:
*“Ben yalnız kötülük yapmayan bir insan olmaya mı çalışıyorum, yoksa iyiliği çoğaltan bir insan olmayı da istiyor muyum?”*
Çünkü hayatı güzelleştiren yalnız kötülüğün azalması değildir. İyiliğin çoğalması da gerekir.
Bir insan haksızlık yapmıyorsa bu önemlidir. Fakat gücü yettiğinde bir haksızlığı düzeltmeye çalışması da önemlidir.
Bir insan kimseyi incitmiyorsa bu güzeldir. Fakat kırılmış bir gönlü onarmaya çalışması da güzeldir.
Bir insan başkasının hakkını yemiyorsa bu gereklidir. Fakat ihtiyacı olana el uzatması da değerlidir.
*Adalet hakkı korur; ihsan iyiliği büyütür.*
Rabbimiz bizleri yalnız iyiliği anlatanlardan değil, iyiliği yaşayanlardan eylesin.
Kalplerimize takva, davranışlarımıza adalet, sözlerimize doğruluk, ilişkilerimize merhamet ve bütün işlerimize ihsan bilinci ihsan eylesin.
Bizleri bağyden, kibirden, gösterişten ve insanları incitmekten korusun.
İyiliği yalnız bekleyenlerden değil, iyiliğe vesile olanlardan eylesin.
*Kur’an’ın öğrettiği kavramlarda yeniden buluşmak üzere.*
*Sağlıkla kalın, esen kalın, hoş kalın Can Dostlar!*

Okunma Sayısı: 119